احمد الشرع؛ از تروریست سابق تا رهبر مشروع سوریه

تحولات سوریه در دهه گذشته، به‌ویژه مسیر غیرخطی بازیگرانی مانند احمد الشرع، نشان می‌دهد که نظم جهانیِ در حال گذار دیگر بر مبنای مشروعیت‌های کلاسیک، خطوط قرمز ثابت یا دوگانه‌های ساده «تروریست/دولت» عمل نمی‌کند، بلکه بر اساس منطق کارکرد، کنترل سرزمین و مدیریت تهدید بازتعریف می‌شود. تجربه سوریه ثابت کرد که قدرت‌های بزرگ، به‌ویژه ایالات متحده، از نقش «پلیس جهانی» فاصله گرفته و به واقع‌گرایی حداقلی روی آورده‌اند؛ جایی که ثبات نسبی، مهار دشمنان اولویت‌دار و هزینه کمتر، بر دموکراسی، حقوق بشر یا بازسازی دولت-ملت مقدم می‌شود.

در چنین نظمی، بازیگران محلیِ مسلح می‌توانند با بومی‌سازی قدرت، انعطاف ایدئولوژیک و تعامل گزینشی با قدرت‌های خارجی، از حاشیه به مرکز تصمیم‌گیری برسند، بی‌آنکه الزاماً به دولت‌های کارآمد یا مشروع تبدیل شوند. هم‌زمان، ناتوانی ساختارهای بین‌المللی در جلوگیری از تجزیه، جنگ‌های نیابتی و حملات فرامرزی (مانند حملات هوایی مکرر اسرائیل به سوریه) نشان می‌دهد که مفهوم حاکمیت ملی در نظم جهانی، بیش از آنکه اصل باشد، متغیری قابل معامله است.

درس کلیدی سوریه برای نظم جهانی این است که در دنیای چندقطبیِ در حال شکل‌گیری، بقا و تأثیرگذاری نه از مسیر همسویی ایدئولوژیک، بلکه از درک دقیق توازن قوا، شناخت منافع متغیر بازیگران بزرگ، و توان تطبیق سریع با قواعد نانوشته قدرت می‌گذرد؛ نظمی که در آن اخلاق، قانون و ائتلاف‌ها تابع شرایط‌اند، نه بالعکس.

احمد الشرع، چهره‌ای که زمانی نماد وحشت بود، امروز به عنوان واقعیتی غیرقابل‌انکار در ژئوپلیتیک خاورمیانه تثبیت شده است. این واقعیت، نماد بارز عصر رو به انحطاطی است که در آن قدرت‌های بزرگ، با استفاده از بازیگران محلی مطلوب‌شان، قواعد بازی را به سود خودشان -و نه لزوماً به نفع ملت‌ها- بازنویسی می‌کنند.